Công nghệ chỉnh sửa gen tạo động lực đột phá cho ngành nông nghiệp

TS Michael Leader - Nhóm công tác về công nghê lai tạo đổi mới (PBI), Hiệp hội CropLife châu Á: Chỉnh sửa gen rút ngắn đáng kể thời gian chọn tạo giống so với các phương pháp lai tạo truyền thống vốn kéo dài qua nhiều thế hệ - Ảnh: chinhphu.vn/Đỗ Hương

Xác định là công nghệ chiến lược ưu tiên cấp quốc gia

Trong định hướng phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phục vụ tái cơ cấu ngành nông nghiệp, công nghệ sinh học thế hệ mới ngày càng khẳng định vị trí động lực then chốt. Theo Quyết định số 1131/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Danh mục công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược, công nghệ chỉnh sửa gen thuộc nhóm công nghệ y - sinh học tiên tiến, được định hướng ưu tiên ứng dụng mạnh mẽ trong y tế và nông nghiệp. Định hướng này tiếp tục được cụ thể hóa tại Quyết định số 1466/QĐ-TTg ngày 31/7/2026 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Kế hoạch phát triển công nghiệp sinh học ngành nông nghiệp và môi trường.

Nhằm triển khai đồng bộ các mục tiêu của Chính phủ, ngày 26/10/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Quyết định số 4066/QĐ-BNNMT. Theo đó, ngành nông nghiệp hướng tới làm chủ công nghệ lõi, công nghệ chiến lược, phát triển hệ sinh thái doanh nghiệp và sản phẩm công nghệ chiến lược quy mô công nghiệp, có sức cạnh tranh cao phục vụ phát triển nông nghiệp xanh, tuần hoàn, bền vững; góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế "hai con số" và bảo đảm tự chủ công nghệ.

Giai đoạn 2026-2030, Việt Nam đặt mục tiêu xây dựng ít nhất 5 phòng thí nghiệm trọng điểm và 5 phòng thí nghiệm chuyên ngành hiện đại, tập trung vào công nghệ gen, công nghệ tế bào thực vật và động vật, vi sinh vật, thú y và chẩn đoán dịch bệnh. Mục tiêu đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 là làm chủ hoàn toàn công nghệ sinh học thế hệ mới và công nghệ chỉnh sửa gen để tạo ra các sản phẩm thương mại phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu.

Được xếp vào danh mục công nghệ chiến lược cấp quốc gia, công nghệ chỉnh sửa gen, đặc biệt là CRISPR/Cas, đang mở ra vận hội lớn để nông nghiệp Việt Nam chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu và bảo đảm an ninh lương thực.

Các chuyên gia quốc tế khẳng định, kỹ thuật chỉnh sửa gen, tiêu biểu là CRISPR/Cas, mang lại bước tiến mang tính cách mạng nhờ khả năng can thiệp chính xác, có chủ đích vào hệ gen mục tiêu mà không đưa vật liệu di truyền ngoại lai vào cơ thể sinh vật.

Phân tích sâu về giá trị thực tiễn đối với sản xuất nông nghiệp, TS. Michael Leader - Nhóm công tác về công nghệ lai tạo đổi mới (PBI), Hiệp hội CropLife châu Á nhận định, ngành trồng trọt toàn cầu đang đứng trước áp lực phải gia tăng năng suất thêm 2,4%/năm để đáp ứng nhu cầu lương thực vào năm 2050. Chỉnh sửa gen rút ngắn đáng kể thời gian chọn tạo giống so với các phương pháp lai tạo truyền thống vốn kéo dài qua nhiều thế hệ.

Nhấn mạnh bối cảnh cụ thể của Việt Nam là quốc gia thường xuyên chịu ảnh hưởng nặng nề bởi thiên tai, bão lũ, TS. Michael Leader chỉ rõ: "Với công nghệ chỉnh sửa gen, chúng ta có thể tạo ra các giống ngô có chiều cao cây thấp, có khả năng chống chịu trước bão nhiệt đới và gió mùa; hoặc nghiên cứu phát triển hệ thống kiến trúc rễ dài và phát triển sâu hơn ở các loại cây trồng như ngô, đậu tương và những cây trồng quan trọng khác".

Bên cạnh đó, chuyên gia CropLife châu Á khuyến nghị Việt Nam tập trung nâng cao khả năng chống chịu sâu bệnh và giải quyết tình trạng xâm nhập mặn ở cây lúa, bảo đảm ổn định năng suất qua từng năm trước những biến động khó lường của khí hậu.

Đồng quan điểm, TS. Robert Henry, Đại học Queensland Brisbane (Australia) cho rằng Việt Nam cần ưu tiên áp dụng công nghệ sinh học trên các loại cây trồng chủ lực, đặc biệt là lúa nước. Ông nhận định nhận thức và mức độ chấp nhận của công chúng toàn cầu đối với công nghệ chỉnh sửa gen đang có chuyển biến rất tích cực và các khung khổ quản lý tại nhiều nước cũng đang thay đổi tương ứng.

TS. Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ: Bộ NN&MT đang nghiên cứu, xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với một số loại cây trồng được tạo ra bằng công nghệ chỉnh sửa gen - Ảnh: chinhphu.vn/Đỗ Hương

Hoàn thiện hành lang pháp lý, đề xuất cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox)

Mặc dù tiềm năng ứng dụng là rất lớn, rào cản lớn nhất hiện nay là việc thương mại hóa và đưa sản phẩm chỉnh sửa gen ra canh tác đại trà ngoài đồng ruộng.

Về khía cạnh quản lý nhà nước, TS. Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) nhấn mạnh: Lãnh đạo Đảng và Nhà nước xác định khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là động lực đột phá của nông nghiệp. Thời gian qua, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đã có những bước tiến căn bản. 

Đáng chú ý, Luật số 146/2025/QH15 được Quốc hội thông qua năm 2025 (có hiệu lực từ ngày 1/1/2026) đã phân biệt rõ ràng hai khái niệm giữa "sinh vật biến đổi gen" (GMO) và "sinh vật chỉnh sửa gen". Tiếp đó, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 43/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số quy định về bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học để tiếp tục cụ thể hóa việc quản lý hai nhóm sinh vật này.

Tuy nhiên, TS. Nguyễn Văn Long cho biết thực tiễn quản lý đòi hỏi các quy định phải bám sát cơ sở khoa học và đánh giá đúng mức độ rủi ro: "Mỗi sản phẩm có đặc tính riêng, đòi hỏi nghiên cứu, đánh giá kỹ những thay đổi di truyền, sự hiện diện của vật liệu di truyền ngoại lai, tính trạng biểu hiện và mục đích sử dụng để xác định nguy cơ, mức độ rủi ro. Đây là vấn đề phải được xem xét trên cơ sở khoa học, tham khảo kinh nghiệm quốc tế và ý kiến chuyên gia để xây dựng cơ chế quản lý phù hợp nhằm vừa bảo đảm an toàn sinh học, vừa tạo điều kiện đưa thành tựu nghiên cứu vào sản xuất".

Ông Long cũng cho biết thêm: "Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang nghiên cứu, xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với một số loại cây trồng được tạo ra bằng công nghệ chỉnh sửa gen để báo cáo và trình Chính phủ xem xét".

Đánh giá cao hướng tiếp cận này, TS. Michael Leader nêu bài học kinh nghiệm từ khu vực: Philippines từ tháng 3/2023 đã cấp giấy chứng nhận không thuộc diện quản lý GMO cho chuối chỉnh sửa gen không hóa nâu của Tropic Biosciences; Thái Lan từ tháng 7 và tháng 8/2024 đã ban hành quy định miễn trừ quản lý GMO đối với cây trồng chỉnh sửa gen nếu sản phẩm cuối cùng không còn chứa DNA ngoại lai.

Chuyên gia CropLife nhấn mạnh, chi phí để thương mại hóa một sản phẩm GMO truyền thống có thể vượt 100 triệu USD và mất hơn 16 năm theo đuổi thủ tục hành chính. Do đó, việc Việt Nam miễn áp dụng quy chế quản lý GMO đối với các giống cây trồng không chứa DNA ngoại lai và quản lý theo đặc tính sản phẩm cuối cùng sẽ tháo gỡ gánh nặng chi phí, khuyến khích các nhà chọn tạo giống đẩy nhanh khảo nghiệm thực địa. Ông kiến nghị cơ quan chức năng sớm ban hành hướng dẫn rõ ràng trong pháp luật chuyên ngành về các bước khảo nghiệm, công nhận và lưu hành giống cây trồng chỉnh sửa gen sau bước tự xác định và báo cáo đa dạng sinh học.

Bên cạnh khung khổ pháp lý, việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu đòi hỏi sự gắn kết hữu cơ giữa Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp. Tại Quyết định 4066/QĐ-BNNMT, Bộ Nông nghiệp và Môi trường giao Vụ Khoa học và Công nghệ làm đầu mối phối hợp với các cơ quan chuyên ngành xây dựng chính sách ưu đãi, thu hút đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP), hình thành chuỗi nghiên cứu, sản xuất, kinh doanh khép kín.

Các nhà khoa học thuộc Viện Di truyền nông nghiệp hiện đã bước đầu nghiên cứu, cải tạo thành công nhiều tính trạng ưu việt trên các giống lúa, cà phê, chuối bằng công nghệ gen mới. Việc sớm vận hành cơ chế sandbox và khung đánh giá rủi ro an toàn sinh học sẽ là bệ phóng để sản phẩm cây trồng chỉnh sửa gen của Việt Nam sớm vươn ra đồng ruộng, nâng cao năng lực cạnh tranh cho nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.