Tháo gỡ "điểm nghẽn" ngành rau quả: Động lực quan trọng đưa xuất khẩu nông sản đạt mốc 100 tỷ USD

Ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam

Báo Điện tử Chính phủ đã có cuộc trao đổi với ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam để làm rõ những thách thức và lộ trình tháo gỡ điểm nghẽn cho ngành này.

Thưa ông, ngành rau quả đã có giai đoạn tăng trưởng rất mạnh mẽ trong thời gian qua. Tuy nhiên, để duy trì đà bứt tốc này cho đến cuối năm và các năm tiếp theo, đâu là những rào cản lớn nhất mà chúng ta đang phải đối mặt?

Ông Nguyễn Thanh Bình: Có thể nói, những khó khăn và điểm nghẽn lớn trong xuất khẩu rau quả suốt 2 năm qua đã được Hiệp hội và các doanh nghiệp tổng hợp, báo cáo liên tục lên Chính phủ và các Bộ, ngành. Gần đây nhất, tại hội nghị thúc đẩy xuất khẩu nông, lâm, thủy sản do Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, chúng tôi đã nêu rõ những thách thức mang tính hệ thống.

Rào cản đầu tiên và lớn nhất chính là tiêu chuẩn chất lượng. Hiện nay, yêu cầu về kiểm dịch thực vật và an toàn thực phẩm từ các thị trường nhập khẩu ngày càng khắt khe và chặt chẽ. Trong khi đó, chất lượng rau quả của chúng ta nhìn chung vẫn chưa cao, thiếu sự đồng đều và nguồn cung còn bấp bênh. Đáng quan ngại hơn, tình trạng sản phẩm vẫn còn tồn dư thuốc bảo vệ thực vật hoặc hóa chất cấm vẫn diễn ra. Đây là vật cản rất lớn khiến hàng rau quả Việt Nam khó thâm nhập sâu vào các thị trường cao cấp, trực tiếp ảnh hưởng đến kim ngạch xuất khẩu chung.

Nhiều ý kiến cho rằng các quy định về mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc đang trở thành "bài toán khó" cho cả doanh nghiệp lẫn cơ quan quản lý. Quan điểm của ông về vấn đề này như thế nào?

Ông Nguyễn Thanh Bình: Tôi phải dùng từ "điểm yếu chí mạng" khi nói về công tác cấp, vận hành và quản lý mã số vùng trồng cũng như cơ sở đóng gói hiện nay. Dù các thị trường nhập khẩu yêu cầu sự rõ ràng, minh bạch tuyệt đối trong truy xuất nguồn gốc, nhưng năng lực quản lý của chúng ta vẫn còn nhiều hạn chế. Mặc dù vấn đề này đã được các cấp từ Trung ương đến địa phương quan tâm, đưa ra nhiều giải pháp xử lý nhưng kết quả thực tế vẫn chưa như kỳ vọng.

Chúng ta cần hiểu rằng, các yêu cầu về mã số vùng trồng và kiểm dịch là điều kiện sống còn. Các nước đặt ra quy định này không chỉ để kiểm soát chất lượng mà còn để bảo vệ nền sản xuất và sức khỏe người dân của họ. Nếu doanh nghiệp Việt Nam không đáp ứng được, hàng hóa sẽ bị chặn lại hoàn toàn. Hệ lụy là nông dân phải ngưng sản xuất, doanh nghiệp đối mặt với nguy cơ đóng cửa. Ngược lại, nếu chúng ta giải quyết nhanh và minh bạch vấn đề mã số này, kim ngạch xuất khẩu rau quả chắc chắn sẽ có sự bứt phá rất lớn ngay trong giai đoạn cuối năm 2026.

Một trong những cách để gia tăng giá trị là chế biến sâu, nhưng dường như năng lực này của ngành rau quả vẫn còn khá khiêm tốn. Đâu là nguyên nhân thưa ông?

Ông Nguyễn Thanh Bình: Thực tế, đa số các doanh nghiệp hiện nay vẫn ưu tiên xuất khẩu tươi và thô vì quy trình dễ hơn, nhanh hơn, đòi hỏi ít vốn và vòng quay vốn cũng nhanh hơn.

Để đầu tư vào chế biến sâu, doanh nghiệp phải đối mặt với những yêu cầu cực kỳ khắt khe. Đầu tiên là phải có vùng nguyên liệu lớn và ổn định để nhà máy hoạt động liên tục. Thứ hai là tiềm lực tài chính phải đủ mạnh để đầu tư trang thiết bị, máy móc hiện đại và dự trữ nguyên liệu quanh năm. Ngoài ra, việc vận hành đòi hỏi đội ngũ kỹ thuật có tay nghề cao, được đào tạo bài bản.

Thêm vào đó, thị trường sản phẩm chế biến đòi hỏi chiến lược dài hạn, xây dựng thương hiệu bền vững và chấp nhận rủi ro lớn để giữ uy tín trên thương trường. Hiện nay, số lượng doanh nghiệp hội đủ các điều kiện này không nhiều. Các doanh nghiệp vẫn đang ở trạng thái "chờ" những cơ chế, chính sách hỗ trợ thực sự phù hợp từ Nhà nước để có thêm động lực đầu tư vào công nghiệp chế biến.

Để giữ vững đà tăng trưởng và tiến tới mục tiêu xuất khẩu nông sản 100 tỷ USD, theo ông, chúng ta cần ưu tiên tháo gỡ những "điểm nghẽn" nào ngay lúc này?

Ông Nguyễn Thanh Bình: Theo tôi, có 3 nhóm giải pháp trọng tâm cần thực hiện ngay:

Thứ nhất, đổi mới và đơn giản hóa thủ tục hành chính. Chúng ta cần cải tiến quy trình cấp mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và cấp phép cho các cơ sở kiểm nghiệm chất lượng nông sản xuất khẩu. Các thủ tục cần được đơn giản hóa, linh hoạt hơn để việc thực thi diễn ra nhanh chóng nhất có thể. Đồng thời, cần nâng cấp hạ tầng logistics và năng lực dịch vụ kiểm nghiệm vì hiện nay các yếu tố này đang không theo kịp sự thay đổi của môi trường kinh doanh toàn cầu.

Thứ hai, đẩy mạnh đàm phán quốc tế. Cần tiếp tục đàm phán với Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) để đẩy nhanh tốc độ thông quan cho hàng nông sản. Bên cạnh đó, phải chủ động đàm phán để cấp thêm diện tích cho các mã vùng trồng hiện có, cấp mới mã số cho các vùng tiềm năng và mở rộng danh mục sản phẩm được phép xuất khẩu.

Thứ ba, xử lý vấn đề môi trường sản xuất. Một vấn đề rất quan trọng là phải giải quyết tình trạng kim loại nặng trong đất trồng. Cần có biện pháp cải tạo và ngăn chặn việc tích tụ kim loại nặng tại các vùng sản xuất trái cây xuất khẩu để đảm bảo sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn an toàn của những thị trường khó tính nhất.

Về phía Hiệp hội, ông có kỳ vọng gì vào những chính sách hỗ trợ từ Chính phủ trong thời gian tới để tạo đà cho doanh nghiệp?

Ông Nguyễn Thanh Bình: Hiệp hội rất kỳ vọng Chính phủ sẽ có những bước đi cụ thể để đồng hành cùng doanh nghiệp. Chúng tôi kiến nghị cần có chính sách khuyến khích và hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư phát triển vùng nguyên liệu nông sản xanh, sạch, đạt chất lượng cao.

Đặc biệt, Nhà nước cần có các gói hỗ trợ tiếp cận nguồn vốn với lãi suất thấp để doanh nghiệp nâng cao năng lực sản xuất và xuất khẩu. Ngoài ra, việc xem xét các chính sách thuế ưu đãi đặc biệt đối với hàng nông sản xuất khẩu cũng sẽ là một cú hích cực kỳ quan trọng để các doanh nghiệp tự tin mở rộng thị trường và nâng cao giá trị cho rau quả Việt Nam.

Xin cảm ơn ông về những chia sẻ này!