VEFTA mở rộng cơ hội xuất khẩu, doanh nghiệp Việt cần chuẩn bị gì?

Hội thảo "Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EFTA (VEFTA): Cơ hội và thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam" 

Hơn 90% dòng thuế về 0%, mở rộng cơ hội xuất khẩu

Tại hội thảo "Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EFTA (VEFTA): Cơ hội và thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam", tổ chức ngày 11/11 tại Hà Nội, các chuyên gia và cơ quan quản lý đã phân tích những cam kết quan trọng của Hiệp định, đồng thời lưu ý doanh nghiệp cần chủ động chuẩn bị thay vì chờ đến khi Hiệp định có hiệu lực.

Ngày 18/10, sau 14 năm đàm phán với 21 phiên chính thức, Việt Nam và 4 nước thành viên Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA), gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein, đã chính thức ký kết VEFTA.

Theo bà Nguyễn Phương Linh, Cục Quản lý nợ và Kinh tế đối ngoại (Bộ Tài chính), các nước EFTA cam kết xóa bỏ hơn 90% số dòng thuế ngay khi Hiệp định có hiệu lực, tương ứng khoảng 99,5% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường này.

Đáng chú ý, toàn bộ hàng công nghiệp, trong đó có thủy sản, được đưa về thuế suất 0% ngay khi Hiệp định có hiệu lực. Nhiều mặt hàng nông sản có thế mạnh của Việt Nam như cà phê, gạo, rau quả và mật ong cũng được hưởng các cam kết mở cửa đáng kể.

Mức độ mở cửa giữa các thành viên EFTA có sự khác biệt. Thụy Sĩ và Liechtenstein xóa bỏ khoảng 85% số dòng thuế, trong đó hàng nông nghiệp khoảng 40%. Na Uy cam kết xóa bỏ hơn 90,7% số dòng thuế, tỷ lệ đối với hàng nông nghiệp là 53%. Iceland có mức cam kết tương ứng hơn 94% và 74%.

Ở chiều ngược lại, Việt Nam cam kết tự do hóa hơn 86% số dòng thuế nhập khẩu từ EFTA vào cuối lộ trình, tương ứng hơn 99% kim ngạch nhập khẩu. Lộ trình cắt giảm kéo dài 3, 5, 7, 10, 12 và 15 năm tùy nhóm hàng.

Một số mặt hàng như thủy sản, dược phẩm, máy móc và thiết bị điện có lộ trình tối đa 10 năm; phần lớn dụng cụ, thiết bị quang học, đo lường và y tế được xóa bỏ thuế ngay. Đối với thuế xuất khẩu, Việt Nam có cam kết với 69 dòng thuế, thực hiện duy trì hoặc cắt giảm theo lộ trình 5, 10 và 15 năm.

Theo Cục Hải quan, năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và EFTA đạt khoảng 1,92 tỷ USD, tăng gần 29% so với năm trước. Trong đó, xuất khẩu của Việt Nam đạt khoảng 405 triệu USD, nhập khẩu khoảng 1,52 tỷ USD.

Đại diện Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên (Bộ Công Thương) cho biết EFTA là khu vực có thu nhập bình quân đầu người cao, người tiêu dùng chú trọng chất lượng, tính bền vững và trách nhiệm môi trường.

Đây là cơ hội cho các ngành hàng Việt Nam có thế mạnh như dệt may, da giày, nông sản, thủy sản và hàng chế biến. Bên cạnh thương mại, Hiệp định còn mở ra dư địa thu hút đầu tư, chuyển giao công nghệ trong các lĩnh vực năng lượng tái tạo, công nghệ sạch, dược phẩm và sản xuất tiên tiến.

Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế VCCI, đánh giá EFTA là thị trường có sức mua và yêu cầu cao về chất lượng, uy tín cũng như trách nhiệm của nhà cung cấp. Việc đáp ứng các tiêu chuẩn tại những thị trường như Thụy Sĩ, Na Uy có thể tạo lợi thế cho doanh nghiệp khi mở rộng sang các thị trường khó tính khác.

Quy tắc xuất xứ vẫn là thách thức lớn

Dù cơ hội mở rộng thị trường khá rõ, khả năng tận dụng VEFTA không chỉ phụ thuộc vào mức thuế được cắt giảm. Quy tắc xuất xứ và các rào cản phi thuế quan vẫn là những vấn đề doanh nghiệp phải chuẩn bị.

Theo khảo sát của VCCI về thực thi EVFTA, khoảng 1/3 doanh nghiệp chưa tận dụng được ưu đãi thuế quan do không đáp ứng yêu cầu về quy tắc xuất xứ. Ngoài ra, doanh nghiệp còn gặp khó khăn trong tiếp cận thông tin, chuẩn bị chứng từ xuất xứ. Một số trường hợp, thuế tối huệ quốc (MFN) hiện hành thấp hơn mức thuế ưu đãi theo hiệp định nên chưa tạo động lực rõ rệt để thực hiện thủ tục hưởng ưu đãi.

Từ thực tế này, ông Đậu Anh Tuấn lưu ý doanh nghiệp cần quan tâm 3 vấn đề khi triển khai VEFTA.

Trước hết là biểu thuế và cam kết riêng của từng nước EFTA. Đây không phải liên minh thuế quan nên doanh nghiệp cần tra cứu chính xác biểu thuế của từng thị trường; riêng Thụy Sĩ và Liechtenstein sử dụng chung một biểu thuế.

Tiếp đó là quy tắc xuất xứ, trong đó có cơ chế cộng gộp nguyên liệu phi nông nghiệp từ ASEAN và EU. Doanh nghiệp cần nắm rõ điều kiện cụ thể để tổ chức nguồn cung phù hợp, bảo đảm hàng hóa đáp ứng yêu cầu hưởng ưu đãi.

Cuối cùng là các tiêu chuẩn cao và rào cản ngoài thuế quan, từ chất lượng sản phẩm, truy xuất nguồn gốc, bảo vệ môi trường, trách nhiệm xã hội đến tìm kiếm đối tác, logistics, hệ thống phân phối và xây dựng thương hiệu.

Để chuẩn bị triển khai Hiệp định, Bộ Tài chính đang xây dựng dự thảo Nghị định ban hành biểu thuế nhập khẩu ưu đãi đặc biệt của Việt Nam thực hiện VEFTA.

Theo định hướng dự thảo, hàng hóa nhập khẩu muốn hưởng thuế suất ưu đãi đặc biệt phải thuộc biểu thuế, được nhập khẩu từ các nước thành viên EFTA và đáp ứng quy định về xuất xứ, vận chuyển trực tiếp, chứng từ chứng nhận xuất xứ. Đối với hàng hóa xuất khẩu, doanh nghiệp cũng phải chuẩn bị đầy đủ hồ sơ, chứng từ chứng minh đáp ứng quy tắc xuất xứ.

Từ góc độ cộng đồng doanh nghiệp, ông Tuấn cho rằng việc chuẩn bị cần bắt đầu bằng rà soát danh mục sản phẩm, nguồn nguyên liệu, quy trình sản xuất và khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ. Đồng thời, doanh nghiệp cần tìm hiểu tiêu chuẩn kỹ thuật, yêu cầu về môi trường, lao động và trách nhiệm xã hội tại từng thị trường, chủ động tìm kiếm đối tác và kênh phân phối.

VCCI sẽ tiếp tục cung cấp thông tin, tổ chức đối thoại, kết nối doanh nghiệp với cơ quan quản lý và đối tác, đồng thời tổng hợp kiến nghị nhằm tháo gỡ vướng mắc trong quá trình thực thi Hiệp định.

Ông Đậu Anh Tuấn nhấn mạnh VEFTA đã được ký kết nhưng chưa có hiệu lực. Đây là khoảng thời gian để doanh nghiệp rà soát hàng hóa xuất khẩu, nguồn nguyên liệu, quy tắc xuất xứ và tiêu chuẩn của từng thị trường; đồng thời theo dõi tiến độ phê chuẩn, văn bản hướng dẫn và chủ động tìm kiếm đối tác tại EFTA.

Doanh nghiệp cũng không nên tính trước ưu đãi thuế vào giá bán khi các cam kết chưa được áp dụng chính thức.

Cơ hội từ VEFTA vì vậy không chỉ nằm ở việc cắt giảm thuế quan mà còn phụ thuộc vào khả năng đáp ứng điều kiện xuất xứ, tiêu chuẩn chất lượng và tổ chức tiếp cận thị trường của từng doanh nghiệp.