Cùng với sự phát triển của kinh tế, nhu cầu nội thất gỗ trong nước ngày càng phát triển - Ảnh minh họa
Từ "ngôi sao" xuất khẩu đến khoảng trống thị trường trong nước
Nhiều năm qua, ngành gỗ Việt Nam liên tục ghi dấu trên bản đồ thương mại thế giới với kim ngạch xuất khẩu khoảng 17 tỷ USD mỗi năm. Hình ảnh của ngành gắn với những đơn hàng lớn và các thị trường khó tính như Mỹ, EU, Nhật Bản. Tuy nhiên, sự tập trung gần như tuyệt đối vào xuất khẩu cũng khiến thị trường trong nước chưa được đầu tư tương xứng.
Tại Webinar "Định vị thị trường nội địa: Động lực tăng trưởng của ngành gỗ Việt trong tương lai" do Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST), Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TP Hồ Chí Minh (HAWA), Forest Trends và Mạng lưới EUDR Lâm nghiệp tổ chức ngày 6/8, các chuyên gia nhận định thị trường nội địa đang là "mắt xích còn thiếu" trong chiến lược phát triển của ngành.
Theo các báo cáo tại hội thảo, trong khi hoạt động xuất khẩu được hỗ trợ mạnh về chính sách, vốn và xúc tiến thương mại, thị trường trong nước lại thiếu dữ liệu nền tảng. Hiện chưa có thống kê đầy đủ về quy mô thị trường, năng lực công nghệ của chuỗi cung ứng hay cơ cấu sản phẩm tiêu thụ. Những thông tin hiện có chủ yếu rời rạc, tập trung vào các rủi ro về nguồn nguyên liệu tại một số làng nghề.
Khoảng trống này không chỉ hạn chế cơ hội phát triển của doanh nghiệp, làng nghề và hộ trồng rừng mà còn có thể ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của ngành gỗ trên thị trường quốc tế.
Forest Trends dẫn lại cuộc điều tra theo Điều 301 của Chính phủ Hoa Kỳ giai đoạn 2020-2021 như một bài học đáng lưu ý. Nguyên nhân xuất phát từ việc Việt Nam nhập khẩu một số loại gỗ nhiệt đới có rủi ro để phục vụ tiêu dùng trong nước. Dù các sản phẩm xuất khẩu không sử dụng nguồn nguyên liệu này, vụ việc vẫn tác động đến uy tín của toàn ngành gỗ Việt Nam.
Theo các chuyên gia, điều đó cho thấy thị trường nội địa và xuất khẩu có mối liên hệ chặt chẽ. Những rủi ro trong nước có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hình ảnh và khả năng tiếp cận các thị trường quốc tế. Vì vậy, xây dựng một thị trường nội địa minh bạch, có tiêu chuẩn và khả năng truy xuất nguồn gốc không chỉ phục vụ tiêu dùng trong nước mà còn góp phần bảo vệ thương hiệu của ngành gỗ Việt Nam.
Cần coi thị trường nội địa là trụ cột tăng trưởng
Ông Ngô Sỹ Hoài, Tổng Thư ký VIFOREST, cho rằng doanh nghiệp gỗ chưa thực sự mặn mà với thị trường trong nước do 4 rào cản chính.
Thứ nhất, sản phẩm nội địa chủ yếu được sản xuất theo yêu cầu riêng, khó tiêu chuẩn hóa và khó đạt lợi thế về quy mô như hàng xuất khẩu. Thứ hai, hệ thống phân phối còn phân tán, thiếu tính chuyên nghiệp. Thứ ba, vòng quay vốn chậm, thời gian thu hồi vốn dài, khiến nhiều doanh nghiệp ví việc kinh doanh nội địa như "đi nhặt tiền lẻ". Thứ tư, thị trường chưa có bộ tiêu chuẩn chất lượng và hệ thống ghi nhãn thống nhất, trong khi người tiêu dùng vẫn ưu tiên giá hơn chất lượng và tính bền vững.
Dù vậy, nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu chuyển hướng. Một số đơn vị đẩy mạnh sử dụng gỗ rừng trồng trong nước để sản xuất các sản phẩm có giá trị gia tăng cao, kết hợp với vật liệu mới như composite, vải và sợi nhằm nâng độ bền, đáp ứng nhu cầu đa dạng của người tiêu dùng. Xu hướng này không chỉ giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu mà còn góp phần nâng cao giá trị gỗ rừng trồng và tăng thu nhập cho người trồng rừng.
Sự thay đổi cũng diễn ra tại các làng nghề truyền thống khi nhiều cơ sở chuyển từ sử dụng gỗ tự nhiên nhập khẩu có rủi ro sang gỗ ghép và ván từ rừng trồng trong nước. Theo các chuyên gia, lượng gỗ rủi ro được sử dụng đã giảm đáng kể, đồng thời giá thành sản phẩm cũng được cải thiện, giúp tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường.
Từ góc độ doanh nghiệp, ông Vũ Hải Bằng, Tổng Giám đốc Công ty CP Woodsland, cho rằng giá trị của thị trường nội địa không chỉ nằm ở sản xuất mà còn ở các khâu thiết kế, phân phối, lắp đặt và dịch vụ sau bán hàng. Nếu doanh nghiệp Việt Nam không chủ động đầu tư vào những lĩnh vực này, các doanh nghiệp nước ngoài sẽ có cơ hội tham gia và chiếm lĩnh những phân khúc có giá trị gia tăng cao.
Theo ông Bằng, cùng với việc hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật và tăng cường kiểm soát thị trường, cần xây dựng môi trường cạnh tranh bình đẳng, minh bạch trong thực thi chính sách thuế để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư dài hạn.
Đồng quan điểm, ông Lê Đức Nghĩa, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty CP Gỗ An Cường, cho rằng thị trường nội địa cần được xác định là một trụ cột tăng trưởng độc lập, thay vì chỉ được xem là giải pháp thay thế khi xuất khẩu gặp khó khăn. Muốn phát triển bền vững, doanh nghiệp phải đầu tư lâu dài cho thương hiệu, hệ thống phân phối, dịch vụ và quản trị.
Ông Cường cũng kiến nghị sớm ban hành bộ tiêu chuẩn chất lượng và hệ thống ghi nhãn đối với sản phẩm gỗ tiêu thụ trong nước, tạo cơ sở để người tiêu dùng nhận diện sản phẩm đạt chuẩn và cơ quan quản lý áp dụng trong mua sắm công. Đồng thời, cần có chính sách khuyến khích sử dụng gỗ rừng trồng, phát triển công nghiệp phụ trợ, xây dựng cơ sở dữ liệu thị trường và tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp chế biến với vùng nguyên liệu để hình thành một thị trường nội địa phát triển bền vững, đủ sức hỗ trợ và bổ trợ cho xuất khẩu.
