Khoảng cách này không chỉ phản ánh năng lực cạnh tranh mà còn cho thấy những điểm nghẽn nội tại của ngành. Từ câu chuyện của dừa - một ngành hàng giàu tiềm năng nhưng phát triển chưa tương xứng - có thể nhìn rõ hơn những vấn đề chung của lĩnh vực trồng trọt Việt Nam trong quá trình hướng tới tăng trưởng bền vững.
Điểm nghẽn từ sản xuất đến thị trường
Một trong những hạn chế lớn nhất của ngành dừa hiện nay là chất lượng sản phẩm chưa ổn định. Nguyên nhân chủ yếu đến từ việc tổ chức sản xuất còn phân tán và thiếu kiểm soát giống. Tại nhiều địa phương, dừa lấy dầu và dừa uống nước vẫn được trồng xen lẫn, dẫn đến thụ phấn chéo, làm giảm độ thuần giống và khiến chất lượng trái không đồng đều.
Cùng với đó, quy mô sản xuất nhỏ lẻ khiến việc xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn gặp nhiều khó khăn. Phần lớn diện tích dừa vẫn do các hộ nông dân quản lý, thiếu liên kết với doanh nghiệp, dẫn đến chuỗi cung ứng rời rạc, chi phí thu mua và phân loại cao, khó đáp ứng yêu cầu về truy xuất nguồn gốc.
Chi phí logistics cũng là một rào cản đáng kể. Do đặc thù sản phẩm có trọng lượng lớn, chiếm nhiều diện tích container, chi phí vận chuyển dừa tươi đến các thị trường xa như Hoa Kỳ hay châu Âu thường ở mức cao, làm giảm sức cạnh tranh.
Không chỉ vậy, tỷ lệ sản phẩm chế biến sâu còn thấp. Phần lớn dừa Việt Nam vẫn xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu hoặc sơ chế, trong khi các sản phẩm có giá trị gia tăng cao như mỹ phẩm, thực phẩm chức năng hay nguyên liệu công nghiệp chưa được khai thác hiệu quả.
Dù còn nhiều hạn chế, ngành dừa vẫn được đánh giá có dư địa phát triển rất lớn. Điểm đặc biệt của dừa là khả năng tận dụng toàn bộ các bộ phận để tạo ra nhiều sản phẩm khác nhau, mở ra tiềm năng phát triển kinh tế tuần hoàn.
Để hiện thực hóa cơ hội này, các chuyên gia cho rằng cần tổ chức lại sản xuất theo hướng hình thành vùng nguyên liệu tập trung, áp dụng tiêu chuẩn quốc tế như GlobalGAP, Organic, đồng thời kiểm soát chặt chẽ giống cây trồng.
Việc đẩy mạnh liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp cũng đóng vai trò then chốt nhằm xây dựng chuỗi cung ứng ổn định. Song song với đó, đầu tư vào công nghệ chế biến sâu và tối ưu hóa logistics sẽ giúp nâng cao giá trị và sức cạnh tranh của sản phẩm dừa Việt Nam.
Những giải pháp này không chỉ dành riêng cho ngành dừa mà còn là hướng đi chung cho nhiều ngành hàng trồng trọt khác.
Từ câu chuyện ngành dừa đến bài toán toàn ngành
Thực tế, những "điểm nghẽn" của ngành dừa cũng là vấn đề phổ biến của lĩnh vực trồng trọt Việt Nam. Dù kim ngạch xuất khẩu rau quả đã tăng mạnh từ hơn 3,3 tỷ USD năm 2022 lên khoảng 8,5 tỷ USD năm 2025, nhưng tăng trưởng vẫn phụ thuộc vào một số mặt hàng và thị trường chủ lực.
Trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt tiêu chuẩn về môi trường, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc, ngành trồng trọt buộc phải chuyển đổi mạnh mẽ từ mô hình tăng trưởng dựa vào sản lượng sang mô hình dựa trên chất lượng và bền vững.
Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, sản xuất xanh đang trở thành nền tảng mới của ngành. Đề án giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025–2035 được triển khai với mục tiêu giảm 15% lượng phát thải thông qua tối ưu hóa đầu vào như giống, phân bón và nước tưới.
Các mô hình quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM), sử dụng biện pháp sinh học và hệ sinh thái đồng ruộng đang được nhân rộng. Đồng thời, việc tổ chức lại sản xuất theo hướng tập trung, quy mô lớn, gắn với liên kết chuỗi cũng được đẩy mạnh.
Cùng với sản xuất xanh, việc chuẩn hóa chuỗi giá trị đang trở thành yêu cầu bắt buộc. Hiện cả nước đã có hơn 9.300 mã số vùng trồng và gần 1.400 cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu. Đây là điều kiện tiên quyết để nông sản Việt Nam tiếp cận các thị trường khó tính.
Tuy nhiên, việc duy trì các tiêu chuẩn này vẫn là thách thức lớn khi quy định của thị trường nhập khẩu ngày càng khắt khe. Một số mã số vùng trồng đã bị thu hồi do vi phạm quy định, cho thấy yêu cầu tuân thủ phải được thực hiện nghiêm túc và liên tục.
Bên cạnh đó, việc thiếu thương hiệu mạnh và tỷ lệ chế biến sâu còn thấp khiến giá trị gia tăng của nông sản Việt Nam chưa tương xứng với tiềm năng. Đây là điểm cần cải thiện nếu muốn nâng cao vị thế trên thị trường quốc tế.
Từ câu chuyện ngành dừa có thể thấy, để bứt phá, ngành trồng trọt không thể chỉ dựa vào mở rộng sản lượng hay thị trường, mà cần một chiến lược tổng thể.
Đó là phát triển sản xuất xanh, xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn, tổ chức lại chuỗi giá trị, đẩy mạnh chế biến sâu và xây dựng thương hiệu. Đồng thời, cần hoàn thiện cơ chế chính sách, đầu tư hạ tầng logistics và tăng cường liên kết giữa các chủ thể trong chuỗi.
Khi những yếu tố này được triển khai đồng bộ, không chỉ ngành dừa có thể "hóa rồng", mà toàn bộ lĩnh vực trồng trọt Việt Nam sẽ có cơ hội bứt phá mạnh mẽ, hướng tới mục tiêu tăng trưởng bền vững và nâng cao vị thế trên bản đồ nông sản toàn cầu.
Theo Đỗ Hương/Chinhphu.vn
