Trẻ vị thành niên và hành vi tự gây thương tích: Đừng để mạng xã hội thay thế kết nối gia đình

Ths.BS Nguyễn Việt Hà chia sẻ thông tin một số ca bệnh điển hình về tác động của mạng xã hội đến hành vi tự gây thương tích ở trẻ vị thành niên - Ảnh: Chinhphu.vn

Ca bệnh điển hình: Từ một 'khoảng trống' gia đình đến hành vi tự gây thương tích

Ths.BS Nguyễn Việt Hà, Viện Sức khỏe tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai chia sẻ, một bệnh nhân nữ, 15 tuổi (học sinh lớp 10), được gia đình đưa vào viện với nhiều vết rạch ở cẳng tay, tự gây thương tích cho bản thân. Bệnh nhân thu mình, buồn chán, giảm sút học tập rõ rệt và thường xuyên gặp khó khăn trong hoà đồng, kết nối với tập thể.

Trước đó, em là một học sinh tính cách hiền lành, có phần nhút nhát, hướng nội. Bước vào lớp 10, em phải đối mặt với áp lực học tập tăng vọt cùng sự đứt gãy trong giao tiếp với cha mẹ. Cảm giác bị kỳ vọng quá sức nhưng không được thấu hiểu khiến em dần rút lui khỏi các tương tác thực tế và tìm kiếm sự trú ẩn trên không gian mạng. Chiếc điện thoại thông minh, từ một công cụ giải trí ban đầu, đã nhanh chóng trở thành thế giới duy nhất - nơi em tìm thấy sự hiện diện của bản thân.

Ban đầu, em chỉ lướt mạng xã hội để xem các nội dung giải trí thông thường. Tuy nhiên, khi tâm trạng bắt đầu đi xuống, em tìm kiếm và dừng lại lâu hơn ở những video chia sẻ nỗi buồn của người trẻ. Thuật toán gợi ý của nền tảng lập tức nắm bắt "tín hiệu" này. Chỉ trong vài tuần, nguồn cấp dữ liệu của em hoàn toàn bị bao phủ bởi các nội dung mang màu sắc tiêu cực, nhạc trầm buồn, những câu trích dẫn vô vọng và các đoạn video lãng mạn hóa sự cô đơn.

Khung giờ sử dụng mạng xã hội của em dịch chuyển dần về đêm, kéo dài liên tục từ 23h đến 2–3h sáng hôm sau. Khi em trở thành nạn nhân của một vụ bắt nạt trên trang Confession của trường, các lời chế giễu xuất hiện liên tục 24/7 trên điện thoại. Đỉnh điểm vào một đêm sau khi tranh cãi gay gắt với cha mẹ, các luồng cảm xúc tiêu cực (uất hận, sợ hãi, hoảng loạn) bùng nổ vượt quá khả năng chịu đựng.

Em nhớ đến những lần mình nhìn thấy nội dung rạch tay trên mạng xã hội. Một sự thôi thúc tự nhiên xuất hiện khiến em đi tìm dao lam rạch liên tiếp đường ở cẳng tay, tự gây thương tích cho bản thân. Em chia sẻ, nỗi đau thể xác, tự gây thương tích ngay lập tức làm em dễ chịu hơn, quên đi nỗi đau trong đầu. Giống như một van xả áp suất, nếu không rạch tay lúc đó, em cảm giác đầu mình sẽ nổ tung.

Trẻ không chia sẻ căng thẳng hay việc mình tự gây thương tích cho bố mẹ vì sự kết nối không tốt với gia đình. Em thường xuyên mặc áo dài tay để che đi những vết rạch. Em hoàn toàn bất lực trong việc dùng lời nói để diễn đạt sự sụp đổ của mình cho cha mẹ hiểu.

Khi gia đình phát hiện, em được người nhà kịp thời đưa đến Viện sức khoẻ tâm thần, nhập viện điều trị nội trú.

Theo Ths.BS Nguyễn Việt Hà, bệnh nhân này chỉ là một trong nhiều bạn thanh thiếu niên được theo dõi và điều trị tại Viện sức khoẻ tâm thần. Với các biểu hiện trên, trẻ được chẩn đoán giai đoạn trầm cảm và đặc biệt chú ý về hành vi tự gây thương tích của em.

Sau khi được điều trị chuyên khoa, tình trạng sức khoẻ của bệnh nhân trên đang dần được cải thiện sau nhiều tháng điều trị nội trú và ngoại trú.

Về tác động của không gian mạng, ThS.BS Nguyễn Thành Long cho biết, mạng xã hội không trực tiếp gây ra hành vi tự gây thương tích, mà tác động qua chuỗi hệ lụy: Nghiện mạng xã hội → Thức khuya → Rối loạn giấc ngủ mạn tính → Giảm lòng tự trọng → Bùng nổ Rối loạn điều hòa cảm xúc.

Khi khả năng kiểm soát cảm xúc bị suy giảm, cộng với hiện tượng "Lây lan xã hội" (social contagion) và khái niệm "bể triệu chứng tâm thần" (psychiatric symptom pool), mạng xã hội mở rộng tập hợp các biểu hiện đau khổ, biến hành vi tự gây thương tích thành một cách ứng phó tiêu cực được chuẩn hóa.

Chiến lược 'màng lọc' bảo vệ đa tầng

Nhìn nhận vấn đề ở tầm vóc quản lý y tế cộng đồng, PGS.TS Nguyễn Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Sức khỏe tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai nhấn mạnh, hành vi tự gây thương tích ở lứa tuổi học đường dưới tác động của không gian mạng không còn là câu chuyện riêng lẻ của một cá nhân hay một gia đình, mà đã trở thành vấn đề sức khỏe cộng đồng cấp thiết trong kỷ nguyên số.

Ở lứa tuổi vị thành niên, vùng vỏ não trước trán – nơi đảm nhận chức năng kiểm soát xung động và điều hòa hành vi – vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Khi đối mặt với sự đứt gãy kết nối thực tế, tính chất ẩn danh cùng thuật toán thao túng của mạng xã hội rất dễ đẩy các em vào những phản ứng bộc phát nguy hiểm.

PGS.TS. Nguyễn Văn Tuấn nhấn mạnh, chiến lược ứng phó đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ qua màng lọc bảo vệ đa tầng.

Ở cấp độ gia đình và nhà trường, cha mẹ cần giữ vai trò là "chốt chặn" đầu tiên thông qua việc giám sát tích cực, đối thoại cởi mở thay vì cấm đoán cứng nhắc. Cần lắng nghe con bằng sự thấu hiểu để trẻ không phải dùng nỗi đau thể xác làm ngôn ngữ biểu đạt.

Ở cấp độ y tế lâm sàng, cần chuẩn hóa việc đánh giá phơi nhiễm mạng xã hội như một phần khai thác tiền sử thường quy theo hướng dẫn quốc tế NICE NG225. Tiếp cận người bệnh bằng thái độ không phán xét, xây dựng kế hoạch an toàn cá thể hóa và áp dụng nguyên tắc giảm thiểu tác hại.

PGS.TS Nguyễn Văn Tuấn khuyến cáo, khi phát hiện trẻ có các dấu hiệu bất thường như thức quá khuya, thu mình, giảm sút học tập, sút cân hoặc xuất hiện các vết tổn thương nghi vấn trên cơ thể, gia đình cần đưa trẻ đến các cơ sở y tế chuyên khoa. Sự can thiệp sớm và đúng chuyên khoa chính là chìa khóa tháo gỡ tổn thương, trả lại sự phát triển lành mạnh cả về thể chất lẫn tinh thần cho thế hệ trẻ.