Quản lý an toàn thực phẩm theo chuỗi cần có cơ chế minh bạch

Nhiều thức ăn đường phố không bảo đảm tiêu chuẩn vệ sinh thực phẩm được bày bán công khai. (Ảnh minh họa)

Theo báo cáo của Bộ Y tế, năm 2025, toàn ngành y tế đã kiểm tra 334.764 cơ sở, phát hiện 20.791 cơ sở vi phạm về an toàn thực phẩm, chiếm 6,21% so với số cơ sở được kiểm tra; đã xử lý 6.057 cơ sở; đình chỉ hoạt động 40 cơ sở; tiêu hủy 635 loại thực phẩm không bảo đảm chất lượng; chuyển cơ quan Cảnh sát điều tra 2 vụ (bao gồm một vụ liên quan chất cấm và một vụ liên quan hàng giả); xử phạt hơn 33,83 tỷ đồng.

Đáng chú ý, dù số lượng cơ sở bị xử lý trong năm 2025 có xu hướng giảm so với năm 2024, nhưng tổng số tiền xử phạt lại tăng lên (năm 2024 là hơn 33,53 tỷ đồng). Điều này cho thấy các chế tài đang được áp dụng theo hướng nghiêm khắc hơn, tăng tính răn đe đối với các hành vi vi phạm.

Về ngộ độc thực phẩm, năm 2025 đã xảy ra 84 vụ ngộ độc thực phẩm với 2.301 người. So với năm 2024, số vụ giảm 37,8% và số người bị giảm 53,4%.

Quý I/2026, đã xảy ra 36 vụ ngộ độc thực phẩm, tăng 20 vụ so với cùng kỳ năm 2025.

Hoàn thiện hệ thống cơ sở dữ liệu tập trung về an toàn thực phẩm

Theo Bộ Y tế, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) gồm bốn chính sách lớn, trong đó có chính sách Quản lý an toàn thực phẩm theo chuỗi giá trị.

Mục tiêu của chính sách này nhằm quản lý an toàn thực phẩm theo toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm từ sản xuất ban đầu, trồng trọt, chăn nuôi, thu hái, đánh bắt, khai thác, giết mổ, chế biến, kinh doanh, lưu thông trên thị trường cho đến tận tay người tiêu dùng nhằm bảo đảm các sản phẩm lưu thông trên thị trường an toàn và chất lượng cho người sử dụng, hướng tới phương thức kiểm soát an toàn thực phẩm của các nước phát triển.

Cụ thể, vẫn quy định khâu sản xuất, sơ chế ban đầu, trồng trọt, chăn nuôi, thu hái, đánh bắt, khai thác, hoạt động kiểm soát giết mổ thực hiện theo quy định của pháp luật liên quan như quy định tại Luật An toàn thực phẩm 2010. Tuy nhiên, bổ sung quy định về chỉ tiêu mức giới hạn dư lượng thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực phẩm và các tác nhân gây ô nhiễm trong thực phẩm.

Bên cạnh đó, bổ sung quy định các cơ sở sản xuất đáp ứng nguyên tắc chung về vệ sinh thực phẩm (GHP) và quy định đối với số nhóm cơ sở sản xuất thực phẩm phải đáp ứng điều kiện sản xuất tiên tiến trên thế giới như HACCP; ISO 22000; IFS; BRC; FSSC 22000... và lộ trình thực hiện.

Đối với quy định quản lý đối với sản phẩm thực phẩm trước khi lưu hành: Chuyển từ hình thức công bố hợp quy đã không còn phù hợp với thực tiễn sang hình thức đăng ký bản công bố hoặc công bố tiêu chuẩn áp dụng đối với một số nhóm sản phẩm cụ thể, các nhóm thực phẩm còn lại sẽ được kiểm tra, giám sát trong quá trình lưu thông trên thị trường.

Bổ sung quy định đối với nhà hàng, bếp ăn tập thể, bếp ăn trường học, cơ sở cung cấp thức ăn đường phố, người trực tiếp kinh doanh cũng như trách nhiệm của chính quyền địa phương trong việc phối hợp liên ngành để quản lý các loại hình trên.

Đồng thời, dự luật sửa đổi lần này cũng bổ sung quy định kiểm tra bằng phương thức hậu kiểm theo kế hoạch hoặc kiểm tra đột xuất; hình thức, thời gian, tần suất kiểm tra và quy định mức xử phạt tối đa về vi phạm hành chính, thu hồi và xử lý sản phẩm thực phẩm không bảo đảm chất lượng và an toàn; thu hồi và tạm dừng tiếp nhận thủ tục hành chính; nâng cao vai trò hệ thống kiểm nghiệm phục vụ quản lý nhà nước, chủ động lấy mẫu giám sát thị trường…

Bên cạnh đó, hoàn thiện hệ thống cơ sở dữ liệu tập trung về an toàn thực phẩm từ Trung ương đến địa phương, để có thể dễ dàng truy xuất nguồn gốc xuất xứ của thực phẩm, kịp thời thu hồi thực phẩm không an toàn, giúp phòng ngừa ngộ độc thực phẩm lan rộng.

Quản lý an toàn thực phẩm theo chuỗi giá trị vẫn còn nhiều khoảng trống

Góp ý cho chính sách sửa đổi lần này, theo Sở Y tế Hà Nội, chính sách quản lý an toàn thực phẩm theo chuỗi giá trị vẫn còn nhiều khoảng trống, chưa làm rõ cơ chế quản lý chuỗi. Hồ sơ chính sách cũng mới nêu cách thức quản lý từ đầu vào tới tiêu dùng, tăng hậu kiểm, truy xuất nguồn gốc nhưng chưa làm rõ quản lý chuỗi bằng công cụ gì, chủ thể nào chịu trách nhiệm cuối của chuỗi, dữ liệu chuỗi được lưu ở đâu, cơ chế truy xuất bắt buộc như thế nào, tiêu chí xác định chuỗi an toàn.

Bên cạnh đó, chính sách này chưa giải quyết triệt để khoảng trống đối với thực phẩm tươi sống, thức ăn đường phố, chợ dân sinh.

Hồ sơ chính sách vẫn thiên về thực phẩm bao gói, thực phẩm công bố, cơ sở sản xuất quy mô, trong khi thực tế phần lớn nguy cơ an toàn thực phẩm hiện nay nằm ở nguồn nguyên liệu như thực phẩm tươi sống, thực phẩm không bao gói, thức ăn đường phố, chợ dân sinh.

Hồ sơ chưa có cơ chế quản lý định danh, truy xuất tối thiểu, điều kiện kinh doanh phù hợp thực tế, phân loại nguy cơ, công cụ kiểm soát tại cơ sở.

Góp ý về chính sách quản lý an toàn thực phẩm theo chuỗi giá trị, đại diện Hiệp hội Thương mại Mỹ tại Việt Nam (AmCham Việt Nam) cho rằng, giải pháp thực hiện chính sách này còn nặng về tiền kiểm, chưa thấy rõ việc quản lý theo chuỗi khi tập trung nhiều vào một khâu riêng lẻ là đăng ký/công bố sản phẩm; cần có quy định rõ ràng về hậu kiểm theo quản lý rủi ro để các địa phương dễ thực hiện.

Đại diện AmCham Việt Nam đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo điều chỉnh “công bố tiêu chuẩn” thành “tự công bố”; bỏ nhóm “thực phẩm bổ sung không có công bố khuyến cáo về sức khỏe” ra khỏi nhóm đăng ký bản công bố sản phẩm. Hồ sơ đối với nhóm đăng ký phải phù hợp với bản chất của thực phẩm, tránh mang các yêu cầu của dược sang áp dụng với thực phẩm...

Đề xuất thành lập Đội an toàn thực phẩm là đơn vị sự nghiệp trực thuộc Ủy ban nhân dân cấp xã

Để nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, dự thảo Đề án hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo hướng thống nhất một đầu mối từ Trung ương đến địa phương cũng đang được xây dựng.

Theo dự thảo, tại cấp Trung ương: Trên cơ sở giữ nguyên Cục An toàn thực phẩm trực thuộc Bộ Y tế, tiếp nhận các chức năng, nhiệm vụ, nhân sự và cơ sở vật chất (nếu có) liên quan công tác quản lý an toàn thực phẩm kể từ sau công đoạn sản xuất ban đầu của chuỗi giá trị thực phẩm từ các đơn vị trực thuộc Bộ Công thương và Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Tại cấp tỉnh hiện đang có hai phương án:

Phương án 1: đề xuất thành lập Sở An toàn thực phẩm trên cơ sở đơn vị sẵn có của ngành Y tế tuyến tỉnh được giao đầu mối phụ trách quản lý an toàn thực phẩm, tiếp nhận thêm các chức năng, nhiệm vụ, nhân sự và cơ sở vật chất (nếu có) liên quan công tác quản lý an toàn thực phẩm kể từ sau công đoạn sản xuất ban đầu của chuỗi giá trị thực phẩm từ các đơn vị trực thuộc Sở Công Thương và Sở Nông nghiệp và Môi trường;

Phương án 2: đề xuất giữ nguyên Chi cục An toàn thực phẩm trực thuộc Sở Y tế, tiếp nhận thêm các chức năng, nhiệm vụ, nhân sự và cơ sở vật chất (nếu có) liên quan công tác quản lý an toàn thực phẩm kể từ sau công đoạn sản xuất ban đầu của chuỗi giá trị thực phẩm từ các đơn vị trực thuộc Sở Công Thương và Sở Nông nghiệp và Môi trường.

Tại cấp xã, dự thảo đề xuất thành lập Đội an toàn thực phẩm là đơn vị sự nghiệp trực thuộc Ủy ban nhân dân cấp xã, có con dấu, tài khoản riêng, có phương tiện chuyên dụng riêng. Chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của Đội an toàn thực phẩm là cơ quan thực thi, phụ trách công tác kiểm tra, giám sát, xử lý vi phạm về an toàn thực phẩm.

Thứ trưởng Y tế Đỗ Xuân Tuyên khẳng định, việc hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo hướng hoàn thiện mô hình tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo hướng thống nhất một đầu mối từ Trung ương đến địa phương.

Thông qua đó góp phần bảo đảm tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, rõ trách nhiệm, khắc phục tình trạng phân tán, chồng chéo hiện nay; đồng thời nâng cao năng lực kiểm soát an toàn thực phẩm theo chuỗi, đáp ứng yêu cầu bảo vệ sức khỏe nhân dân và hội nhập quốc tế.