Sầu riêng, thanh long và dừa là những mặt hàng trái cây chủ lực của Việt Nam đã hoặc đang trong nhóm xuất khẩu tỷ đô - Ảnh: VGP/Đỗ Hương
Ước tính, kim ngạch xuất khẩu rau quả của Việt Nam trong tháng 5/2026 đạt 614,8 triệu USD, tăng 15,1% so với tháng trước và chỉ giảm nhẹ 0,3% so với cùng kỳ năm 2025. Tính chung 5 tháng đầu năm, xuất khẩu rau quả đạt khoảng 2,98 tỷ USD, tăng 29,4% so với cùng kỳ năm trước.
Chuyển dịch sang sản phẩm giá trị gia tăng
Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ NN&MT cho biết đây là thời điểm nhiều loại trái cây chủ lực như sầu riêng, vải thiều, xoài, dừa bước vào vụ thu hoạch chính. Nguồn cung dồi dào từ các vùng nguyên liệu trong nước được kỳ vọng sẽ tạo động lực thúc đẩy xuất khẩu tăng mạnh trong quý II và quý III năm nay.
Bên cạnh tăng trưởng về quy mô, cơ cấu xuất khẩu rau quả đang có sự thay đổi theo hướng tích cực khi tỷ trọng nhóm sản phẩm chế biến tiếp tục gia tăng.
Số liệu sơ bộ của Cục Hải quan cho thấy, trong 4 tháng đầu năm 2026, nhóm hàng chế biến chiếm 35,82% tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả, cao hơn đáng kể so với mức 29,33% của cùng kỳ năm 2025. Xu hướng này góp phần nâng cao giá trị gia tăng, giảm sự phụ thuộc vào tính mùa vụ của trái cây tươi.
Các mặt hàng xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc theo các nghị định thư đã ký kết tiếp tục duy trì tăng trưởng ổn định.
Trong đó, sầu riêng tươi và sầu riêng đông lạnh tiếp tục dẫn đầu toàn ngành về giá trị xuất khẩu. Nhờ lợi thế thu hoạch nghịch vụ, việc phê duyệt đồng loạt mã số vùng trồng và hiệu lực của Nghị định thư xuất khẩu sầu riêng đông lạnh sang Trung Quốc, kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này trong 4 tháng đầu năm đạt 293,13 triệu USD, tăng 59,7% so với cùng kỳ năm 2025.
Nhóm hạt và hạt dẻ cũng ghi nhận mức tăng trưởng đột biến. Riêng xuất khẩu hạt dẻ cười đạt 224,63 triệu USD, tăng hơn 204% so với cùng kỳ năm trước.
Trong khi đó, xuất khẩu dừa và các sản phẩm chế biến từ dừa đạt 198,38 triệu USD, tăng gần 15%, đứng thứ tư toàn ngành. Các sản phẩm thanh long, mít, chanh leo tiếp tục hưởng lợi từ nhu cầu tiêu dùng ổn định tại Trung Quốc, Hoa Kỳ và Hàn Quốc.
Một điểm sáng đáng chú ý là việc Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) đã ký Nghị định thư về yêu cầu kiểm dịch thực vật đối với quả bưởi tươi và chanh tươi của Việt Nam xuất khẩu sang Trung Quốc.
Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, kết quả này là thành quả của quá trình đàm phán kỹ thuật kéo dài từ năm 2019 giữa cơ quan chuyên môn hai nước, thể hiện sự phối hợp chặt chẽ trong việc hài hòa các yêu cầu kiểm dịch thực vật và lựa chọn ưu tiên mở cửa thị trường đối với những sản phẩm có tiềm năng.
Việc ký kết Nghị định thư đối với bưởi và chanh tiếp tục khẳng định xu hướng mở cửa thị trường theo hướng chính ngạch, minh bạch và phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế, đồng thời góp phần hoàn thiện cơ chế hợp tác nông nghiệp giữa Việt Nam và Trung Quốc.
Cũng trong tháng 4/2026, lô bưởi tươi đầu tiên của Việt Nam đã được xuất khẩu bằng đường hàng không tới Australia. Sự kiện này không chỉ mang ý nghĩa thương mại mà còn khẳng định năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của ngành rau quả Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Chuẩn hóa vùng nguyên liệu, nâng cao giá trị
Chỉ trong vài năm, kim ngạch xuất khẩu rau quả Việt Nam đã tăng mạnh từ hơn 3,3 tỷ USD năm 2022 lên 8,5 tỷ USD năm 2025, trở thành một trong những điểm sáng của nông nghiệp Việt Nam.
Tuy nhiên, đằng sau sự tăng trưởng ấn tượng này vẫn tồn tại những thách thức khi ngành hàng còn phụ thuộc vào một số mặt hàng chủ lực và một số thị trường lớn.
Theo bà Nguyễn Thị Thu Hương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, mục tiêu 10 tỷ USD không đơn thuần là một con số mà là cả một hành trình chuyển đổi.
"Trong nhiều năm, sản xuất nông nghiệp chủ yếu tập trung vào tăng năng suất và mở rộng diện tích. Nhưng khi nông sản bước ra thị trường quốc tế, các yêu cầu mới về phát thải thấp, truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm và phát triển bền vững ngày càng trở nên khắt khe hơn", bà Nguyễn Thị Thu Hương nhấn mạnh.
Theo bà Hương, nếu không thay đổi căn cơ, nông sản Việt Nam có thể gặp khó khăn ngay trên thị trường nội địa và người nông dân dễ rơi vào "bẫy thu nhập trung bình".
Đó cũng là lý do ngành trồng trọt đang đẩy mạnh triển khai Đề án sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025-2035. Đến nay, gần 60 mô hình canh tác phát thải thấp đã được các địa phương đăng ký trên nhiều loại cây trồng chủ lực, trong đó có rau quả.
Mục tiêu đến năm 2035 là giảm 15% lượng phát thải thông qua giảm lượng giống, phân bón, nước tưới và các đầu vào sản xuất khác.
Song song với đó, các mô hình quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM) tiếp tục được mở rộng, khuyến khích sử dụng các biện pháp sinh học, quản lý hệ sinh thái đồng ruộng thay thế dần việc phụ thuộc vào thuốc bảo vệ thực vật hóa học.
Theo bà Nguyễn Thị Thu Hương, sản xuất xanh phải gắn với việc tổ chức lại sản xuất theo hướng hình thành các vùng nguyên liệu tập trung, quy mô lớn, tăng cường liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp.
Hiện cả nước đã có 9.357 mã số vùng trồng và 1.381 cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu rau quả sang nhiều thị trường lớn như Liên minh châu Âu (EU), Hoa Kỳ, Nhật Bản, Australia và Hàn Quốc.
Tuy nhiên, yêu cầu của các thị trường nhập khẩu ngày càng cao, thậm chí nhiều mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói đã bị thu hồi do vi phạm quy định của nước nhập khẩu.
"Xuất khẩu nông sản hiện nay phải đi đôi với việc tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn của thị trường nhập khẩu", bà Nguyễn Thị Thu Hương nhấn mạnh.
Theo giới chuyên môn, mở cửa thị trường chỉ là điều kiện cần. Để hướng tới mục tiêu xuất khẩu 10 tỷ USD, ngành rau quả cần tiếp tục nâng cấp chuỗi giá trị, phát triển công nghiệp chế biến sâu và xây dựng thương hiệu gắn với vùng trồng, tiêu chuẩn chất lượng.
Thực tế cho thấy, nhiều sản phẩm rau quả của Việt Nam vẫn chủ yếu xuất khẩu dưới dạng tươi hoặc sơ chế, giá trị gia tăng chưa tương xứng với tiềm năng.
Với nền tảng là sản xuất xanh, vùng nguyên liệu đạt chuẩn và chuỗi giá trị được chuẩn hóa, ngành rau quả Việt Nam được kỳ vọng sẽ tiếp tục duy trì tốc độ tăng trưởng cao, không chỉ gia tăng kim ngạch xuất khẩu mà còn từng bước nâng cao vị thế trên bản đồ nông sản toàn cầu.
